Dydd Sul, 5 Mai 2024

Craig yr Undeb

Saif Craig yr Undeb o fewn tafliad carreg i bont Pen Llyn ac o fewn clyw i’r tylluanod a glywodd Williams-Parry o Lwyncoed Cwm-y-Glo. Yng nghanol eu brwydr am well cyflog ac amodau gwaith, wrth y graig hon yr arferai chwarelwyr Dyffryn Peris gyfarfod cyn ac wedi sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru ym 1874, ac wedi hynny pan fyddai streic yn y chwareli. Daeth yn fan cyfarfod i’r chwarelwyr am ei bod ar dir nad oedd yn eiddo i berchnogion y gwaith.

Arferwn fynd heibio iddi bob dydd ar y ffordd i’r ysgol uwchradd, ond caewyd y darn o’r ffordd ar lan Llyn Padarn sy’n mynd heibio iddi ddeugain mlynedd yn ôl. Mae modd gweld y Graig o’r ffordd newydd gerllaw; ond i’w gweld yn iawn, rhaid mynd am dro ar hyd yr hen ffordd sydd bellach yn rhan o Lôn Las Peris. Wêl yr anghyfarwydd ddim byd arbennig am y graig neu’r bryncyn, ond daw’r sawl sy’n oedi wrth y llechen a’r arwydd sy’n adrodd ei hanes yn ymwybodol o arwyddocâd y lle i hanes y Dyffryn a’i weithwyr.

‘Arwain fi at graig sy’n uwch na mi’, meddai’r Salmydd (Salm 61:2). Ac adleisio’r adnod a wna Morswyn wrth ganu:

‘Arglwydd Iesu, arwain f’enaid
At y Graig sydd uwch na mi …’ (Emyn 740 yn Caneuon Ffydd).

Ond wêl yr anghyfarwydd ddim o werth yn y graig honno chwaith. Dim ond y sawl sy’n oedi wrth fryncyn rhagorach, bryncyn Calfaria, a wêl mai Duw a Christ yw ‘Craig yr Oesoedd’; y ‘graig safadwy’ a’r ‘graig a ddeil yng ngrym y lli’.

Gwibio heibio i Graig yr Undeb ar hyd y ffordd newydd a wna’r rhelyw, yn bobl leol ac ymwelwyr. Ond mae rhai yn oedi. A’r Sadwrn o’r blaen, cafwyd gorymdaith ati i ddathlu 150 mlwyddiant sefydlu’r Undeb. Rhywsut, gwibio heibio i Graig yr Oesoedd a wna’r rhelyw yng Nghymru heddiw, heb sylwi ar gadernid Duw na phrydferthwch Crist, er bod rhai ohonynt o bosib yn cofio y bu yma unwaith sôn am Greawdwr a Gwaredwr. Ond trwy ras Duw, mae rhai o hyd yn cerdded yr hen ffordd sydd wastad yn newydd, gan oedi i syllu ar Grist y groes a’r bedd gwag. Mae rhai o hyd yn dod ato mewn ffydd, gan ymateb i anogaeth Morgan Rhys ac Eseia 42:11, ‘O caned preswylwyr y Graig’. Ac mewn gwirionedd, onid Crist yw gwir Graig yr Undeb sy’n ein huno ni â Duw?

 Y Parch. John Pritchard

Cliciwch yma i gael y copi llawn: Llais Bro Aled 05.05.24

Comments are closed.